Vicdan

Vicdanın sözlük anlamı, «iyi ile kötü arasındaki farkı görme yeteneği». Kutsal Kitaplar dediğimiz, Allah’ın sözlerinden eğitim almış biri de iyi ile kötünün arasındaki farkı görmeye başlar ve isterse bu yeteneğini geliştirir. Bu kitaplar vasıtasıyla kendisinin almış olduğu kültür doğrultusunda iyi diye bildiği birçok şeyin saçma, hatta zararlı olduğunu öğrenirken; kötü diye bildiği bazı şeylerin ise çok daha faydalı ve insancıl olduğunu da anlar. En basit bir örnek vereceğim. Mesela dünyamızda hiçbir yerde sigara içmek yasak değildir. Özel içilmemesi gereken yerler hariç, bunu kastetmiyorum. Herkes bu sigaranın paketini taşıyabilir ve satın alabilir. Kısacası kanunlar önünde bu yanlış değildir. Fakat bir Yehova Şahidi dünyanın neresinde olursa olsun sigara satın almaz. Onun gözünde bu kötüdür. Peki, öbürleri de sigaranın ne kadar kötü olduğunu bilmiyor mu? Hele şimdi paketlerin üstünde dev harfler ile “sigara öldürür” diye yazıyor. Evet, ama bunu uygulayan kim? Doktoru, hekimi, profesörü, bakanı, başbakanı, öğretmeni, hâkimi, askeri, polisi bunu içiyor ise, sen ne yazarsan yaz, o insan bundan etkilenmez. Alır ve yine içer. O yazının da anlamına güler, alay eder. Fakat bir Şahit çocukluğundan, ya da o dinin içine girdiğinden beri bunun Allah tarafından hiç de hoş karşılanmadığını öğrenir. Yine en azından birbirleri önünde bunu hepsi de uygular. Yani lafta kalan bir öğreti değildir. Bunu gören kişi de etkilenir ve “onlar nasıl yapabiliyorsa ben de yaparım” der ve sigarayı bırakır. Yani kişinin vicdanı ve o vicdana verilen eğitim ona sigarayı bıraktırır. Bu örnekle sıradan insanlar ile dindar geçinen Şahitleri kıyasladım. Gerçi sıradan geçinen insana da “sigara faydalıdır” diye bir eğitim verilmez, ama çevre bu durumu bozar. Sigaranın zararlı olduğu hakkında uzun uzun vaazlar veren öğretmenin kendisi de sigara içer. Ne kadar etkili ve büyük konuşursa konuşsun, o kişi bizzat kendisi bunu uygulamıyorsa, bütün o faydalı konuşmaları boştur, hiç kimse üzerinde etkisi olmaz ve de olamaz.

Başka bir örnek daha verelim, o zaman vicdanın alınan eğitim doğrultusunda ne kadar farklı çalışabileceğini belki daha iyi anlatabilirim. Mesela bir çocuğun geçirdiği trafik kazasından dolayı, kan kaybıyla ölme tehlikesinde, dünyadaki bütün insanlar sınıfı, kültürü, hangi inanca sahip kim olursa olsun, vicdanı o çocuğa kan ver diye zorlar, hem de verilmesini ister. Fakat bir Yehova Şahidi ne o çocuğa kan verir ne de o çocuk -kendi çocuğu da olsa- ona kan verilmesine müsaade eder. O çocuk gözünün önünde ölür. Bunu o kadar rahat bir vicdanla yapar ki. Hatta bununla Allah’ın önünde büyük bir fedakârlık bile yaptığını sanır. Dediğim gibi, bütün öbür insanların vicdanı otomatik olarak o kişiyi hayatta tutmak için her imkâna başvururken, Yehova Şahidi taş gibi durup, aldığı eğitim sayesinde vicdanı onu bu konuda hiç de rahatsız etmez. Tam tersine, eğer kan alırsa çok rahatsız olur. Bunlar bir dinin verdiği vicdan eğitiminde, üyelerinin sigara ve kan konusunda nasıl davrandığını gösteren örneklerdi. Biri doğru ve faydalıyken, öbürü verilen eğitimden dolayı yanlış ve ölüme götürücüdür.

Tam bu konuyu yazarken Internet’te bir haber okuduk. Amerika’da, kendisini ölümden döndüren doktoru niye kan verdi diye o hasta mahkemeye vermiş! Zannedersem hemen o hastanın kim olduğunu tahmin etmişsinizdir. Evet, bir Yehova Şahidi. Davayı kaybettiği halde, itiraz edip bir üst mahkemeye gitmiş. Daha sonra ne oldu bilmiyoruz. Şahitler arasında her gün duyulan olaylar bunlar. Bu insan tüm bunları aldığı o eğitimden dolayı yapar. Vicdanı ona: “Bu konuda sen doğrusun” der. Burada yazdığım inanca ve uygulamaya ben de sahiptim. Hem de yıllarca. Hiç tam araştırmadan, Şahitlerin bu inancını akılsız bir eşek gibi ben de kabul etmiştim. Yani bu kitabımda bahsettiğim eşeklerden biri de benim! Bu insanlarla uyum içinde olmadığım o kadar çok konu vardı ki, hangi birine itiraz edeyim. Ölümden falan da korkmadığım için, bu konuyu olduğu gibi, pek umursamadan kabul etmiştim.

Hastanedeki bir doktor geldi aklıma. Ameliyattan önce bana sorular soruyordu. Ben de: “Ne olursa olsun bana kan vermeyin” demiştim. Adamın kafası bozulmuştu. Bir de bu işi Mukaddes Kitaptan ayetler göstererek açıkladım! Zaten en çok utandığım yanı, bu işi Allah adına ve onun sözleriyle yapmam oldu. Hiçbir şey olmadı ve ameliyatta kan falan da gerekmedi. Fakat doktorla konuştuğum, o zamanki sahip olduğum eşekçe bilgiden dolayı benim vicdanım hâlâ rahatsızdır. O doktor ki, bunların çoğu Allah’a zaten pek inanmazlar, bir de karşısındaki eşek olan ben bunu ona Allah’ın sözünden ispat etmeye çalışıyorum, “kan gerekirse verme, öldür” diyerek! Bu doktorun Allah’a karşı birazcık sempatisi de varsa, belki o da gitmiştir. Gerçi doktorlar da Yehova Şahitleri gibi organize edilmiş bir birlik içindedirler. Şimdiki yüzyılımızda prensip olarak farkları da pek yoktur. Onlar da hakikati yere çalmakta, menfaatleri uğrunda her şeyi kabullenmekte, şahitleri solda sıfır bırakırlar. En korkunç olanları Merkel’in zamanındaki Alman doktorları. Hitler zamanından farkları, daha bir profesyonel olmaları. Kafalar ise aynı ve güçlerini kanundan alıyorlar. Allah ellerine düşürmesin. Neyse, gelelim benim kan hakkındaki inancıma. Aslında bunlar tembelce, araştırmadan kabul edilen inançlar dersem, daha doğru olur. Sırf başkaları öyle dedi diye. Bir de bu eşeklik: “Onlar çok araştırmışlardır ve bizden çok daha doğrusunu muhakkak biliyordurlar” inancından kaynaklanır. Bu konuda hayatımızda hiçbir kötü olay yaşamadık. Fakat ya olsaydı? Ya çocuğumu, karımı ben bu yüzden ölüme terk etseydim? Şimdiki bilgilerden sonra ben bu vicdanla ne yapardım? Korkunçtur, rezalettir bu dincilerin yaptıkları, yaptırdıkları.

“Vicdan, almış olduğu eğitime göre çalışır” dedik. Yine başka örnekler de verelim ki daha kolay anlaşılsın. Mesela bir adam hırsızlık yapar veya yankesicidir, ya da adam öldürür, ama evine geldiği zaman horul horul rahat uyurken; bunun yanında başka bir insan, hiç tanımadığı birine sert ve belki de yürek kırıcı sözlerle konuştu diye bütün gün ve gece içi devamlı rahatsızdır. Sıkıntıdan döner durur. Uyku uyuyamaz, iştahı kaçar. Hâlbuki bu adamı hiç kimse cezalandırmıyordur. Hatta cezalandırmayacaktır da. Fakat bu rahatsızlığı ona vicdanı verir. Bu konuda Davud peygamberin bir tecrübesi hakkındaki ayet 1.Samuel 24:5 ve 2.Samuel 24:10’da geçer. Orada:

…Ondan sonra vaki oldu ki, Saul’un eteğini kesmiş olduğundan dolayı Davud’un yüreği kendisini kötüledi.

…Ve kavmi saydıktan sonra Davud’un yüreği kendisini rahatsız etti. Der (Eski Mukaddes K. tercümesi). Hatta bazı tercümeler ki, aslından da o anlam çıkıyormuş, vicdanı için «rahatsız etti» yerine «dövdü» kelimesi geçer. Vicdan insanı harfi anlamda dövemez, fakat ruhi anlamda büyük rahatsızlık verir ki bu, “rahatsızlık verdi” demeleri de yanlış değildir, “dövdü” demeleri de. Benim ifade etmek istediğim şey de vicdanımızın ruhumuzda, iç dünyamızda, dolayısıyla da bütün bunlarla bizzat bizim üzerimizde ne kadar etkili olduğudur.

Peki, öbür kötülük yapan adamda vicdan yok mu? Hatta böyle insanlara “vicdansız” demezler mi? Vicdan aslında her insanda vardır, ancak işleme şekli alınan eğitime bağlıdır. Aldığımız ve inandığımız eğitime göre ne iyi ne kötü diye öğrenmişsek, vicdanımız bunun ayırımını yapar. Hem bu soru hakkındaki örneklere geçmeden, başka bir soruyu daha işleyelim. Mesela diğer yandan, çok iyi vicdan eğitimi almış insanlar da ilerde kötü oluyorlar. Bunların vicdanına ne oluyor da kötülük yapabiliyorlar?

Bir insanın vicdanı denilen şey gözle görülen bir organı falan değildir. Bu bizlerin iç dünyamızdaki hislerimiz, ayırt etme yeteneğimizdir dedik. Mukaddes Kitaplarda buna bazen “yürek” denir. Bu yine o insanın harfi kalbini kastetmez. İçinden gelen hislerini, duygularını kasteder. Vicdanımızı da eğer benzetecek olursak, duyu organımızdan burnumuza benzeterek birkaç örnekler verelim ki, konu daha kolay anlaşılsın.

Mesela burnumuza gelen değişik bir koku bizi hemen uyarır. Acaba mı diye bir iki nefes daha alırız. Yine uyarır. Örneğin sabah erken kalkıp işe giderken, eski çorabımızı şöyle bir koklarız. O an kokuyu alırız, şöyle bir uzaklaştırıp bakar, yine koklarız, bu sefer sanki koku azalmıştır; ama hâlâ kokuyordur. Yine uzaklaştırıp baktıktan sonra yine koklarız; artık koku çok azalmıştır ve bizim için o kadar korkunç kokmuyordur ve o çorabı giyer işe gideriz. Çorap hep aynı çorap, koku hep aynı koku, bu fark ne? Burnumuz bizi uyardığı gibi, bu uyarıyı da ebediyen yapmaz. Eğer burnumuzu o kokuya alıştırırsak, onun uyarı sesi de gittikçe kısılacaktır. İlk etapta “korkunç kokuyor!” diyen burnumuz, ikinci etapta “kokuyor” der, üçüncüsünde “eh işte biraz kokuyor”, dördüncüsünde “idare eder”, beşincisinde “pek o kadar da kokmuyor”, altıncısında “yok canım ben anlamıyorum”, yedincisinde “hiç duymuyorum” der ve gerçekten de duymaz. Kısacası buna, “burnumuz o kokuya alıştı” denir. Mesela ben arabama içi çikolata koksun diye vanilya kokusu takarım. Fakat bu koku ben ne zaman arabaya binersem bineyim bana kokmaz. Bir yabancıya kokar, fakat bana kokmaz. Ama ben başka bir yabancının arabasında o kokuyu duyarım. Kendi arabamda değil. Çünkü benim burnum ve zihnim arabamdaki o kokuya alışmıştır. O kokuya bilinçaltı alışmışımdır ve bu benim için artık tabiidir, onun için fark etmem. Fakat aynı kokuyu başkasında duymayı beklemediğim için hemen burnum hisseder. Böyle aşırı kokulu mesleklerde çalışan insanlar bu durumu iyi bilirler. Mesela ilk defa sabahtan akşama kadar devamlı mazot koklayan biri, eve geldiği zaman ya midesi bulantı halindedir ya da kusmaktan içi dışına çıkar. Öyle işleri meslek edinmiş insanlar başlangıçta aynı şikâyetlerle aynı tecrübeleri yaşamışlardır. İlerde zamanla burunları bu kokuya alışmıştır, artık rahatsız olmazlar. Ya da ilk defa lokantanın mutfağında çalışan biri için de durum yine aynıdır. O yemek kokuları kişinin midesini ayağa kaldırır. Böyle bir sürü örnekler verilebilir.

Vicdanımız da böyle. Ne kadar iyi eğitim almışsak alalım, yapılması ya da yapılmaması gereken bir olay karşısında, o vicdan bizi burnumuz gibi önce şiddetle uyarır, sonra o şiddet azalır, daha sonra sakince uyarır ve daha sonra, -hele bir de inatçıysak- o sesi kaybolana kadar bekleriz ve yapmamamız gereken şeyi de yaparız. Ya da yapmamız gereken şeyi yapmadan geçeriz. Bizim isteğimiz ve arzularımız vicdanımızın o sesini boğar dersek de yanlış söylemiş olmayız. Eğer bu yapılmaması gereken şeyleri bir de meslek haline getirirsek, artık o vicdan tam tersine, bir gün gelir o şeyi yapmadığımız zaman bizi kötüler. “Tembel! Bak yapmadın, bugün kimseyi çarpmadın, dolandırmadın, kesmedin” der. Bu konuda Süleyman, Allah’tan aldığı ruhla şöyle yazıyor:

Çünkü onlar kötülük etmezlerse uyumazlar; ve kimseyi sürçtürmezlerse (tökez koymazlarsa) uykuları kaçar. Süleyman’ın Meselleri- Özdeyişleri 4:16

Kimisi küçük bir yanlışlık yaptığı zaman vicdanen korkunç bir rahatsızlık duyarken, bu ayetteki insanlar ise kötülük yapmayınca uykuları kaçıyormuş! Bu adamlarda vicdan yok mu? Olmaz mı, ama o vicdan hem onun aldığı eğitime hem de ısrarla artık o vicdanı nasıl bastırıp boğduğuna göre çalışıyor. Yine çok basit bir örnek vereyim. Arabistan’da cuma günü camiye gitmeyen erkeğin vicdanı rahatsız olurken, aynı yerde bir Hıristiyan’ın camiye gitmesi vicdanını rahatsız eder. Ya da pazar günü bir Katolik dindar kiliseye gitmediği zaman rahatsız olurken, yine aynı yerde yaşayan bir Müslüman dindarı zorla o kiliseye sokarsanız, bu sefer de onun vicdanı kendisini rahatsız eder. Neden o kiliseye girdi diye. Çünkü bu iki din grubu için de o yerler mekruhtur. Hâlbuki oraya gidenler Allah’a ibadet ediyorum diye giderlerken, başka bir inanç eğitimi almış kişinin vicdanına aynı yer büyük rahatsızlık verir.

Hassas bir konu olduğu için resul Pavlus bu konuda dikkat edilmesi gerektiğini vurguluyor. Şunu da hiç utmayalım ki, iyi bir vicdan kendi kendine olmaz. Bu konuda herkesin şahsen büyük uğraşlar vermesi gerekir. Her insanın çocukken evde aldığı eğitim, az da olsa çok da olsa farklıdır. Anne-Babalarımız bizleri kendi gözlerinde doğru gördükleri bir şekilde yetiştirirler. Onların da her konuda neyin doğru neyin yanlış olduğunu bildikleri söylenemez. Kaldı ki bu işin içine birçok eğri büğrü duygular da girer. Fakat doğru bir vicdana sahip olmak ve onun sesini dinlemek, hele iman konusunda çok önemlidir. Bu yüzden yine Pavlus şöyle diyor:

“İmanın ve iyi vicdanın olsun; bazıları iyi vicdanı bırakıp iman konusunda battılar.” 1.Timoteos 1:19

Benim tüm bu kitapla anlatmak istediğim noktanın özü de zaten bu. Allah’a yaklaştıracağını sandığımız o dinlerin bence en büyük görevleri, insanların vicdanına hâkim olup, iman konusunda onları Allah’ın önünde batırmaktır. Dinler ve devletler, bu vicdana hâkim olma konusunda baskı yaparak insanları korkutmakta en ustadırlar. Hatta tarihte yaşamış Hitler isimli bir diktatör “vicdan denilen şeyin olmadığını, bunun Yahudilerin bir uydurması olduğunu” söyleyerek halkının vicdanını bu telkinlerle dağlamıştır. Biz insanlar ise inanmadığımız şeyleri korkudan, menfaatten ya da başka nedenlerden ötürü yerine getiriyorsak, vicdanımızı zaten dağlamaya başlıyoruz demektir. İyi bir vicdanı bırakan insan ise aynen Pavlus’un dediği gibi, iman konusunda da batmaya başlıyor demektir. Hâlbuki iman olmadan Allah’a yaklaşmak imkânsızdır. (Habakkuk 2:4; İbraniler 11:6) Eğer kişi vicdanının sesine kulak vermez ve onu devamlı boğarsa, bir gün gelecek o en iyi ve Allah indinde doğru eğitim almış dediğimiz kişinin bile vicdanı çok farklı çalışacaktır. İyi ile kötü ayırımını yapmakta hissizleşecektir. Vicdanı dağlanmış demek bu anlamda anlaşılmalıdır.

Hayvanların üzerine kime ve nereye ait olduğu belli olsun diye belli işaretler, ya da harfler yapmak için, üzerinde o şekil olan kızgın bir demiri onun vücuduna bastırırlar. Canı çok yanan hayvanın bir zaman sonra o yanan derisi hiç hissetmez olur. Çünkü oradaki sinirler ölmüştür. Artık oraya iğne de batırsan hissetmez. Çünkü dağlanmıştır. Bir insanın vicdanı da böyle dağlanabilir. Genelde kişinin kendisi, bulunduğu çevre, aldığı eğitim, ihtiyaçları, nefsi ve daha bir sürü etki insanın vicdanına şekil verir. Her türlü kötülüğü yapmış birinin evine gelip de sanki hiçbir şey olmamış gibi horul horul uyuması, işte bu yüzdendir. O kişinin vicdanı yok değildir, olan vicdanına ancak başka bir şekil vermiştir veya verilmiştir. Bazı insanlara kötü gözüken şeyler, başka insanlara kötü gözükmez. Onun bu konudaki vicdanı duyarsızdır, hissizdir. Hem ille de duyarsız veya hissiz olması da gerekmez. Camiyle kilise örneğinde olduğu gibi, o insanların vicdanı çalışmaktadır, fakat farklı bilgilere dayalı iman hisleriyle. Onun için nasıl eğitim aldığımıza çok dikkat etmeliyiz.

Dinciler bu durumu bildiklerinden, insanların vicdanlarına şekil vermeye çok bayılırlar. O şekli bir verdi mi, artık tamam. Kişi kurulmuş bir robot olur. Ne dersen de ne yaparsan yap, onu bu yoldan kolay kolay döndüremezsin.

Mademki biz insanlar böyle yaratılmışız, her şeyden ziyade muhakkak ama muhakkak hatalı olabileceğimizi kabul etmeliyiz. Bunu Şahitler gibi, Hıristiyan kiliseleri gibi, Müslüman ve Yahudiler gibi sadece lafta değil, bütün yürekle, işlerle ve samimiyetle de uygulamalıyız. Bu yüzden aldığımız eğitimde ya da kendi anlayışımızda da hataların olabileceğini kabul etmek zorundayız. Eğer hiç hatasız bir eğitim aldığımızı ve kendimizi de kusursuz görüyorsak, ayrıca buna yürekten de inanıyorsak, o zaman fanatik olmuşuz demektir. Bunlara “kesin inançlılar” da denilebilir. En büyük hatalar, vahşetler, adaletsizlikler, insanların hatalı olabileceklerini samimiyetle inanarak kabul edememesinden kaynaklanmıştır.

Bu, doğru ve haklı olduğumuz şeylerde de mi şüphe edip, hep tereddüt edeceğiz demektir? Hatta bu konuda Resul Yakup:

“Sizden birinin bilgelikte eksiği varsa, herkese cömertçe, azarlamadan veren Tanrı'dan istesin; Tanrı ona verecektir.

Yalnız hiç kuşku duymadan, imanla istesin. Çünkü kuşku duyan kişi rüzgârın sürükleyip savurduğu deniz dalgasına benzer.

Tüm yaşamında böyle değişken, kararsız olan adam Rab'den bir şey alacağını ummasın.” der.(İncil-Yakup 1:5-8)

Burada kastedilen, kararlılık ve şüphe edilmeden gösterilmesi gereken imanın Allah’a ait olması vurgulanıyor. Yoksa aldığımız bilgi ve kendi doğruluğumuza karşı şüphesiz bir şekilde en doğru benim demek yerine: “Bizler günahkâr insanlarız, bilginin en doğrusu Allah katındadır ve istediğine onu verir” diyen bir düşünceyle, kendimizin hatalı olabileceğine her zaman meydan vermeliyiz. Bu sözü kitabımda defalarca tekrarladığım gibi yine yazıyorum: “Allah’ın önünde kâmil, yani cennette kusursuz olana kadar, O’nun indinde bilgide ve işlerimizle ne yaparsak yapalım her zaman bir günahkâr, bir putperest gibi kalacağız”. (Romalılar 7:18 ve 7:23-25) Bu bilinçle Davut peygamber şöyle söylüyor:

Eğer fesatları (kötülükleri) hesaba alırsan, ey Yehova, ya Rab, kim durabilir? (Mezmurlar 130: 3)

Yoksa nakâmil, yani kusurlu, günahkâr olduğumuzun anlamı olmazdı. Bu dünyada kim kendinin bilgide ve uygulamada en doğru olduğunu savunabilir? Bu yüzden bizim Allah ile ilişkimizde doğru bir vicdana sahip olmamız çok önemlidir. Başkasının doğru vicdanıyla demiyorum, herkes kendi vicdanından sorumlu olduğu gibi yine herkes kendi vicdanı adına hesap verecektir. Ona göre suçlu, ya da suçsuz sayılacağız. Bu yüzden de kimsenin vicdanına baskı yapmaya hakkımız yok. Eğer böyle yaparsak bu o insana kurtuluş değil tam tersine, Pavlus’un dediği gibi, onu Allah’a olan iman konusunda batırabilir.

“…Özet olarak, her ne yer ve içerseniz, her ne yaparsanız, her şeyi Tanrı'nın yüceliği için yapın…” 1.Korintoslular 10:23-33

İşte önemli olan bu, Allah buna bakıyor. İncil’i ilk okuduğumda bu sözler beni de çok şaşırtmıştı. Ne demek yani, hiç tamı tamına doğru olanı yapan yok ise, yine bütünüyle yüzde yüz neyin doğru olduğunu bilmiyorsak ve bilemeyeceksek, hiçbir şeyin anlamı da kalmaz artık demiştim. Boşuna mıydı Allah hakkında araştırmalar, soruşturmalar, ibadetimiz vs.? Çünkü bu açıklamadan sanki o anlam çıkıyor. Ne yapılırsa yapılsın, doğru mu yanlış mı diye tamı tamına bilen yoksa neye göre hükmedileceğiz? Zaten bu yazıyla anlatmak istediğim konu da bu.

Bir kere kesinlikle kendimizi Allah’ın önünde elimizden geldiğince eğitmeliyiz. Ancak bu eğitim vasıtasıyla iyi ve doğru çalışan bir vicdana sahip olabiliriz. Bu da yüzde yüz olmayacaktır. Kusurlu olmamız, zaman zaman buna engel olacaktır. Fakat bilgi edinip araştırmaya ve en doğrusunu yapmakta gayretli olmaya, kusurlu, günahkâr olmamız bir engel değildir. Yani yüzde yüz çalışan doğru bir vicdanımız olmayabilir, fakat daima bilgi edinip, araştırıp kendimizi eğitmekle, yanlışlık yapma oranımız azalacaktır. Günahkâr olmamız bizi yılgınlığa değil, tam tersine, bu bilinçle daha da çok gayretli olmaya yönlendirmeli. Ancak aldığımız bilgileri nasıl uyguladığımızdan da sorumlu tutulacağız. Ee, bilgi bize sorumluluk yüklüyor ise, o zaman hiç bilgi de edinmeyelim mi? Bakın, Resul Pavlus Allah’tan aldığı ruh vasıtasıyla şunları söylüyor:

Allah, Mesih İsa vasıtası ile benim İncilime göre insanların gizli şeylerine hükmedeceği günde, şeraitleri olmadığı halde günah işleyenler, şeraitleri olmadığı halde de helak olacaklardır; şeriat altında günah işleyenler de şeriat vasıtası ile hükmedileceklerdir; çünkü şeriatı işitenler Allah indinde salih (doğru) değillerdir, ancak şeriatı yapanlar salih sayılacaklardır; zira şeriatı olmayan milletler, şeriatın işlerini tabii surette yaptıkları zaman, onların şeriatı olmayarak kendi kendilerine şeraittirler; onların vicdanı birlikte şahadet ederek ve düşünceleri aralarında kendilerini itham (suçlar) ve yahut müdafaa eyleyerek şeriatın işi yüreklerinde yazılı olduğunu gösterirler. Romalılar 2:12-16

Demek ki ister bil ister bilme hükümden kaçmak diye bir şey yok. Neye göre? Vicdanımıza göre. Peki, o vicdan neyin doğru neyin yanlış olduğunu nereden bilecek? Kısa ve çok basit bir şekilde açıklarsak: «Kendine yapılmasını istemediğin şeyi sen de başkasına yapmadığın gibi; kendine yapılmasını istediğin şeyleri sen de başkasına yaparsan hiçbir sorun kalmayacaktır». Bu bir prensiptir ve binlerce sene bu basit prensibe göre insanların vicdanı çalıştı. Bunları yapan bir insan vicdanen rahatsızlık duyar mı? Şeytan da olsan, melek de olsan bu kuralı uyguladığın zaman kötülük ortadan kalkar, yok olur. (Luka 6:31; Matta 22:36-40) Bunu anlamak o kadar zor mu? Bu çok basit olan prensibi ister ve ararsak onu vicdanımızda hissetmemiz de zor olmayacaktır. Ne kadar eğitimsiz de olsak vicdanımız artık bize çok şeylerde rehberlik edecektir. Okuyarak, öğrenerek bizler bu işin ancak kalitesini arttırıp, iyiliği tesadüfen değil de bilinçli bir bilgiyle, profesyonelce yaparız. Kötülük ne kadar bilgili ve profesyonelce yapılıyorsa, ona karşı biz de iyi olmakta ve iyilik yapmakta uzman olmalıyız. Yoksa sadece iyi niyetli olmakla, bilgisizlikten ötürü oraya buraya giden, ne yaptığını bilmeyen deli danalar gibi de olmamız mümkündür. Bizler ise dana ya da eşek değil, dediğim gibi insanız.

Her ne kadar vicdanımız tabiatıyla iyi ile kötünün basit bir ayırımını yapıyorsa da Allah bizlerin bilgi edinmesini tavsiye değil, emrediyor. (Süleyman’ın Meseller1:29) Sadece iyi niyet ve kısmen doğru çalışan vicdan, bilgisizlikten dolayı hiç durumuna iner. Çünkü Şeytan yeryüzüne olan hâkimiyetiyle, kötü olan şeyleri bizlere iyiymiş gibi gösterip, vicdanımızı maniple ederek bozmakla, yaşadığımız şu son günlerde büyük bir ustalık göstermektedir. Bilgiye eski zamanlardan çok daha ihtiyacımızın olduğu kesin. Sadece son günlerde yaşamamızdan dolayı değil, yeryüzümüzdeki kötülüğün şimdiye kadar görülmemiş bir biçimde böyle ustaca ve dünya çapında yaygın olduğundan dolayı da. İşte bu yüzden zamanımızda Tanrısal bilgiye belki de her zamankinden çok daha fazla muhtacız. Elimizden geldiği kadar buna karşı tembellik etmeyelim. Bir olay karşısında o an ne yapacağımızı kutsal saydığımız kitaplardan araştırıp ve cevabını da hemen bulmamız mümkün olmayabilir. Bu yüzden vicdanımızı öyle eğitelim ki, yanımızda o kitaplar olmasa da zihnimizde ve yüreğimizde oralarda geçen tecrübeler ve Allah’ın sözleri bize her yerde, her konuda rehberlik edebilsin.

Bundan sonra hâlâ şüphe mi ediyoruz, bilmiyor muyuz ne doğru ne yanlış ayırt mı edemiyoruz; bütün bunları ve sıkıntılarımızı, hiç çekinmeden, tam bir yürek doğruluğuyla ve samimiyetle Allah’tan isteyelim, verecektir. İsa şöyle söyledi:

“Ben size şunu söyleyeyim: dileyin, size verilecek; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacaktır. Çünkü her dileyen alır, arayan bulur, kapıyı çalana kapı açılır.

Aranızda hangi baba, ekmek isteyen oğluna taş verir? Ya da balık isterse ona balık yerine yılan verir? Ya da yumurta isterse ona akrep verir?

Sizler kötü yürekli olduğunuz halde çocuklarınıza güzel armağanlar vermeyi biliyorsanız, gökteki Baba'nın, kendisinden dileyenlere Kutsal Ruh'u vereceği çok daha kesin değil mi?” Luka 11:9-13

Bizler de doğru olan şeylerde eksiğimiz ne ise ister bilgi olsun ister ayırt etme yeteneği, isterse de gerçeği aramak, Allah’tan istersek vereceğinden emin olalım. Ama Suriye komutanı Naaman gibi kendi kafamıza göre olmasını da beklemeden. İnsanlar çok şeyler için Allah’a yalvarıyorlar, ama Allah’ın değil, o şeyleri hep kendi iradelerinin, kendi isteklerinin doğrultusunda gerçekleşmesini bekliyorlar. İnsanoğlu kendi kafasına göre olmadığını gördüğü şeylerde genellikle Allah’a sırtını çevirmiştir. Kendi kafasızlığı ne olursa olsun, onu kabul etmeyi kendine yediremediği gibi, “neden beni bu duruma girmeye bıraktın” diye bir de bu konuda Allah’ı suçlamışlardır! Hâlbuki zararın neresinden dönülürse kârdır denildiği gibi, o yoldan farkına varıp da dönmek, kişi geçmişte ne yapmış olursa olsun, bu ona kurtuluş getirecektir.

Mesela bazı insanlar idam edilirken bunun farkına varıp gerçek bir tövbe gösterdiklerinden dolayı Allah da onları kabul etmiştir. Bazıları ise tam tersine hiç pişmanlık duymazlar. İsa öldürülürken, sağında ve solunda iki haydut da onunla birlikte mahkûm edilmişti. Biri tövbe eder ve alçak gönüllülükle suçunu kabullenirken, öbürü hâlâ terbiyesiz bir biçimde, hiç ilgisi bile olmadığı halde İsa’ya küfreder. (Luka 23:39-43) Bu örnek bizlere ölüm cezasına çarptırılan herkesin ille de tövbe edeceğini göstermez. O tövbe edene ise İsa: “Sen bugün benimle birlikte cennette olacaksın” der. İsa, o haydut olan mahkûma şahane bir kurtuluş bağışlandığını müjdeler. Bununla da Müslüman âleminin inandığı gibi “ne yaparsam yapayım, sonunda kelimeyi şahadet getirir, yani tövbe eder kurtulurum” gibi bir düşünce savunulmuyor. Haydi, diyelim ki ne yaparsan yaptın ve İsa’nın yanında asılan haydut gibi sonunda yürekten gelerek de tövbe ettiğin için Allah da seni bağışladı. Fakat şunu da unutma ki, o bağışlanan mahkûm yaptığı akılsızlıkların bedelini işkence çarmıhında vücudunda çivilerle ölene kadar nasıl ödedi ise, sen de ödeyeceksin. Allah’ın bütün kutsal yazılarındaki amacı ve bizlere verdiği bilgi, bu dünyada mümkün olduğunca acı çekmeden yaşamaya çalışmaktır. O’nun bu sözlerini bir kullanma kılavuzu gibi de görebiliriz. Televizyon, müzik aleti, elektronik bir cihazın nasıl kullanma kılavuzu varsa, Allah’ın sözlerini de bu dünyaya ait bir yaşam kılavuzu olarak kabul etmeliyiz.

Hiç dinle minle alakası olmayan birinin, çok dindar olan insanlardan daha iyi meyveler verdiğini söylemiştim. Çok iyi bilen insanlar, bilmeyenlerden daha da kötü oluyor. Yahudiler bu yüzden de dünyada çok milletlerin nefretini kazanmıştır. Bunun nedenini sıradan bir kişi anlayamıyor. Ancak onların kötü işlerine bakarak yargılıyor. Fakat eğer bir millet, bir din örgütü korkunç olmuşsa, bu onların almış olduğu iyiyle kötüyü ayırt etme bilgisinden de kaynaklanır. Maalesef bu bilgiye sahip çok kişi de herkese iyi olanı değil de sadece kendine iyi olanı elde etmek ister. Bu doğrultuda gerekirse herkesi de çiğneyip geçer. Artık yaptığı şeyleri amatörce değil de profesyonel bir şekilde yapıyordur. Zaten amatör ile profesyonel arasındaki fark nedir?

Bunu bir filmde basitçe söylemişlerdi ve unutmadım. Örneğin, amatör bir fotoğrafçı 100 tane resim çeker ve o istenileni bir resimde yakalar. Profesyonel fotoğrafçı bir resim çeker ve o istenilen resmi zaten yakalamıştır. Burada anlatılmak istenen, ne yaptığını bilenle bilmeyenin arasındaki farktır. Bilgisi, tecrübesi olana profesyonel deniyor, bilgisiz ve tecrübesiz olana ise amatör. İyilik ve kötülük konusunda da durum aynen bu şekildedir. Bilerek, profesyonelce yapılan kötülük mü amacına ulaşır, yoksa amatörce yapılan mı? Amatörce yapılanın ancak yüzde onu-yirmisi hedefine ulaşırken öbürü tam hedefe doğru gider. Hem de genelde hiç şaşmadan.

Çok basit bir örnek daha vereyim. Almanya’da bir Türk dönerci dükkânı açar. Aradan çok zaman geçmez, o işten anlamayan ve öyle bir iş yapmak hiç aklında bile olmayan başka bir Türk bunu görünce, hemen yanına ya da arka sokağa, o da aynı bir dönerci dükkânı daha açar. Başlar arada bir rekabet. Yerler birbirlerini. Fiyatları kırdıkça kırarlar. Hatta birbirlerini batırsınlar diye zararına çalışırlar. Alman müşteriler de bu duruma bıyık altından gülerler. Dediğim gibi bizim Türkler kendilerini hiç sevilmeyen bir millet yaptıysalar da hiçbir devlet bunları tehlikeli görmedi, çünkü en büyük düşman zaten kendileri. Bir de bunun neyine düşman olsun. Birbirlerinin birbirlerine yaptıkları kötülüğü hiçbir düşman zaten bilemez ve yapmaz. Gerek de duymaz, çünkü onlar her an birbirlerini zaten yeme halindedirler.

Şimdi bir de Yahudi olan bir milletten örnek verelim. Aynen o da gidip herhangi bir yerde bir dönerci dükkânı açtı diyelim. Bunu gören başka bir Yahudi düşünür ve “bu dönerciye ne lazım” der ve o da gidip ya bitişiğine ya da arka sokağına bir fırın açıp pideler yapar. Bu pideleri o dönerciye sattığı gibi, bırakın rekabeti, bütün oranın halkını kendilerine muhtaç ederler. Bu muhtaçlık zorla olmuyor tabii. Kalitesiyle, disiplin ve düzeniyle oluyor. Birbirleriyle çalıştıklarından dolayı, birbirlerine yardım da ederler. Çünkü o öbürünün sayesinde öbürü de onun sayesinde yaşıyordur. Birinin öbürüne yardım etmesi, aslında kendine yardım etmesi demektir. Bu iki milletin insanlarından biri öbürünü nasıl batırayım diye zararına uğraşırken, ikinci örnekteki Yahudi ise nasıl kalkınalım diye uğraşır. Hangisi daha kârlıdır? Hem de kimseye rekabet ve kötülük etmeye gerek duymadan. Bununla da ne Yahudilerin seçilmişliklerini ne de Almanların ırkçılığını savunuyorum. O ikinci dönerci dükkânını açan, hangi milletten ve ırktan olursa olsun, bunun önemi zaten yok, ben burada insanların aldıkları eğitimlerle nasıl farklı olabileceklerini vurguluyorum. Vicdan, iyi ile kötüyü ayırt etme yeteneğidir demiştik. Fakat yine tekrarlıyorum, iyi diye ne öğretirsek vicdan ona iyi der, kötü diye öğrendiğimiz şeyler de vicdanımız için kötüdür. Yukarıdaki örneklerde herkes kendine iyilik yaptığını veya yapacağını sanarak yola çıkmıştır, başkalarına değil. Eğer bunlar devletlerin kanunlarıyla da uyum içindeyse, onlar için zaten bir problem de yoktur.

Hitler Almanya’sında Yahudilerden nefret edilmesinin en büyük nedeni de Yahudilerin birbirlerine olan dayanışmaları ve dolayısıyla başarılarıydı. Yahudilerin sahip oldukları Tevrat, dolayısıyla da Allah bilgisi, birbirlerine olan bağlılıkları, kendilerini öbür toplumlardan en üstün görüp, Allah tarafından seçilmiş bir millet olarak inanmalarıydı. Kullandıkları Allah bilgisinin Allahın hoşuna giden türden olmadığı ise çoğu kez ortadaydı. Nasıl ki onlar seçilmiş bir millet olma sarhoşluğunu bu kadar sevdiler ise, Almanlar da böyle sarhoşluktan çok hoşlanmıştır. Milletler böyle içkileri içmeye ve onlarla sarhoş olmaya bayılırlar. Bir de bu bilgileri herkese karşı nasıl faydalı olur diye değil de sadece kendilerine nasıl faydası olacak diye kullanarak. Bunlar da insanlarda nefreti geliştirir. Almanlar her ne kadar Yahudilerden nefret ettiyse de Yahudilerin başarılarından etkilenerek, onların yapmış oldukları şeylerin aynılarını kendileri başarılı olmak için yaptılar ve hala büyük bir zevkle yapıyorlar. Üstün Alman ırkı düşüncesi, nefret ettikleri Yahudileri örnek almakla gelişmiştir. Almanya’da uzun yıllar kalan bazı Türklerin milliyetçi olmaları gibi. Hâlbuki milliyetçilik onların hiç umurunda bile değilken, Almanlardan etkilenerek onlar da milletçiliğe sarılmıştır. Dinde de durum aynıdır. Dinle devletle hiçbir işi olmayan, başkasının gayretinden, nefretinden etkilenip öbürüne kızarak, gidip kendi dinine sarılması bu yüzdendir. Ben burada sizlere yine, “al birinden vur öbürüne” dedikleri olayları anlattım. İnsanlar başkalarında görüp de nefret ettikleri şeylerin aynısını severek kendi neden yapar? Aynı şekilde kendisinden de başkalarının nefret etmesi için mi?

“Birbirinizi sevin, size kötülük edenlere hayır dua edin, komşunu kendin gibi sevmelisin” gibi sözleri bu insanlar öğrenir ve “kim bana bunları aynen böyle yapmıyor” diye artık etrafındakilere dikkatle bakar. Kendisine ise hiç bakmaz. “Acaba ben bunları kimlere yapmıyorum da yapayım” gibi bir düşüncenin noktası virgülü bile aklından geçmez. İşte, iyi ile kötü arasındaki Allah’ın bize verdiği bilgiyi biz insanlar böyle öğrendik ve böyle de uyguluyoruz. (Matta bölüm 5’den 7 ye kadar)

“Benim seni sevdiğimi bilir misin?” diye soran o ihtiyar, o günden sonra toplantılarda bana cevap bile verdirtmedi. Hâlbuki ben yıllarca zaten cevap vermiyordum ve bunun da hastası değildim. “Neden cevap vermiyor, işte samimi değil” gibi sözlerle daima bu yüzden de beni suçluyorlardı. Ben de onlar memnun olsun diye, kendimin de inandığı, aynı fikirde olduğum konularda cevaplar vermeye başlamıştım ki, bu sefer de yasak koymaları hiç de uzun sürmedi! Gerçi o zaman için bu durumu sadece o ihtiyarın kendisi uyguluyordu, öbürleri değil. İlerde ise hepsi uygulamaya başladı, o da ayrı. Hâlbuki genelde bunlar hep birlik içindedirler. Ne yaparlarsa birlikte karar aldıkları halde, bana karşı bu ihtiyar kendi kafasına göre bir karar almıştı. Aslında kötü bir insan değildi, iyi de değildi. Herkes gibiydi. O gün ısrarla sorduğu sevgisini bana böyle göstermeye başladı! Gerçekten sevse, benim sözlerimden etkilenmezdi. Ben de onun o günkü akılsızlığına karşılık sadece: “Mukaddes Kitabı bilen insandan korkarım” demiştim, haksız mıymışım?

Konuyu daha fazla uzatmadan kısaca toparlarsam, Allah’ın sözü insana iyi ile kötüyü öğretir dedik. Gerçek iyilik ve doğruluk hakkında Allah tüm evrende en üstün otoritedir. Kimse bu konuda ondan daha iyisini bilemez. Bizlerse şeytanın bu dünyasında öğrendiğimiz, Allahın kanun ve prensiplerine zıt olan şeylerle ne yapacağımız, bizim kendi elimizde olan bir şeydir. Eğer Allaha göre kötü olanı yapmaya karar verirsek, ne yaptığımızı çok iyi bildiğimizden dolayı artık o işi daha bir profesyonelce gerçekleştirerek yaparız. İyilik yapmaya karar verirsek de durum yine aynıdır. Bu sefer de iyiliğin ne olduğunu bildiğimizden dolayı, yapmak istediğimiz iyiliği yüzümüze gözümüze bulaştırmadan akıllıca yaparız. Karşımızdaki bundan fayda görür. Sakın iyilik yapmayı kolay bir gözle görmeyin. Bu konuda kendimizi yetiştirmek zorundayız. Bakın bu konuda Allah ne diyor:

“Halkım akılsızdır, Beni tanımıyor. Aptal çocuklardır, akılları yok. Kötülük etmeyi iyi bilir, İyilik etmeyi bilmezler”. Yeremya 4:22

Evet, nasıl ki iyilik etmekte bilgili olmamız gerekiyorsa, buna bağlı olan vicdanımızı eğitmekte de gayretli olmalıyız. “Vicdan kendi kendine eğitilmez” demiştim. Doğru bir vicdan eğitimi almak bu yaşadığımız dünyada neredeyse imkânsız gibi gözükebilir. Televizyonlar, radyolar, haberler, filmler ve gazetelerden tutun, dünyamız gerçekten de kötü ve boş olan ne varsa bizleri onlarla eğitiyor. Bütün bunlar ve çevremiz, Allah’ın bizlere birçok iyi şeylerle donanmış, tabiatıyla doğuştan verdiği vicdanı dağlamaya ya da bozmaya uğraşıcı bir şekilde, hem de kesin adımlarla ilerliyor. İyi olan, doğru olan eğitim de yok mu? Olmaz mı, istersek var. Hem de bol bol. İmkânsız gibi gözüken bu eğitimi de imkânsızmış gibi yapan yine bizleriz, yani bizzat kendimiz. Kolay olan ise maalesef kötü olanı yapmayı seçmektir. Fakat onun başı da sonu da hep acılı, mutsuz ve sonu ise Allah’ın indinde yok olmak demek. İyi ve doğru çalışan bir vicdan için uğraş verirsek, hayat kurtaracağız. Unutmayalım, bununla hem kendimizin hem de başkalarının hayatını kastediyorum. Onun için alacağımız vicdan eğitiminde daima şu soruyu kendimize çekinmeden soralım: İyi diye öğrendiklerim kime göre iyidir, kötü diye öğrendiklerimse aslında kime göre kötüdür? Her iki soruda da cevap “Allah” değilse, yanlış bir vicdan eğitimi alıyoruz demektir.

Bu konuda çok az yazmaya çalıştım. Her konuda çok az yazmaya çalışıyorum. Yine de beni eleştirenler “Bir araba laf etmişsin” diyorlar. Umarım zihinlerinizde ve yüreklerinizde sizleri uyandırmaya yarayacak şeyleri yazıyorumdur. Vicdan konusunda, onu şekillendirmekte, ya da başkalarının vicdanımıza hâkim olmalarına, onları üzerimize yetkilendirmekle lütfen eşek olmayalım. Bu anlatılanların elle tutulup gözle görülmüyor diye, ruhi değerlerle ilgili olmasından dolayı hiç de öyle hafife almayın. Yaşantımızı, hayatımızı ve en çok da geleceğimizi acı ya da tatlı yapmakta bunların çok büyük etkileri vardır. En çok da yaratıcımızla olan ya da olacak ilişkimizde büyük fonksiyonlara sahiptirler. Umarım bu konuyu siz daha ayrıntılı bir şekilde araştırırsınız. Ben ancak kitabımla ilgili olduğu için, az da olsa bilmenizi muhakkak istedim.